Alþjóðlegi leiklistardagurinn 27. mars 2026

Föstudaginn 27. mars er Alþjóðlegi leiklistardagurinn haldinn hátíðlegur um allan heim. Af því tilefni hefur Sviðslistasamband Íslands fengið Unni Ösp Stefánsdóttur til þess að skrifa íslenskt ávarp dagsins. Einnig er kynnt alþjóðlegt ávarp ársins sem skrifað er af leikaranum Willem Dafoe, í þýðingu Hafliða Arngrímssonar.

Íslenskt ávarp: Unnur Ösp Stefánsdóttir

Þú ert til.

Stundum ferðumst við á nýja staði. Ekki landfræðilega heldur innra með okkur. Við lærum eitthvað nýtt um okkur sjálf, og um leið um heiminn og stóra samhengið. Og allt er breytt.

Á þessum ferðalögum birtist okkur nýr veruleiki, nýtt sjónarhorn, við hræðumst, við metum, opnumst, tengjumst hjartanu, við skiljum, við endurfæðumst. Þessi augnablik getum við átt í gegnum erfiða lífsreynslu, ánægjulega lífsreynslu, áföll en stundum eigum við þessi augnablik í myrkrinu í salnum. Þegar við berjum augum nýja heima, nýja staði innra með okkur, í gegnum persónurnar, myndirnar, tónana, töfrana. Á bestu augnablikunum í leikhúsinu.

Leikhúsið og listin gengur út á að þora að fara þangað, í þetta hættulega ferðalag innra með okkur. Á þennan lífshættulega stað. Kafa á dýpið. Það er óþægilegt, afhjúpandi, skelfilegt, skemmtilegt, gjöfult og grillað, gróteskt og gefandi. Ef okkur tekst að kafa þangað sem listafólk þá smitar það yfir salinn og inn í hjarta áhorfandans. Það er óútskýranlegt, óáþreifanlegt, það er einhvers konar pínulítið kraftaverk. Einhvers konar risastórt kraftaverk. Ögurstund. Umbreyting.

Í dag stöndum við á tímamótum. Heimurinn er að splundrast. Við eigum að vera með eða á móti, svona eða hinsegin. Við eigum að tilheyra ákveðnum hópi, hafa ákveðnar skoðanir, vera af ákveðinni tegund. Svo er keppst um að gera upp á milli þess hver eigi sér ríkari tilverurétt. Hver fái plássið. Hver eigi plássið.

Þeir fullorðnu menn sem ráða heiminum í dag verja öllum sínum tíma í að berjast við að fela fyrir umheiminum þá brotnu litlu drengi sem búa innra með þeim. Þeir fá svo útrás fyrir minnimáttarkennd sína með valdníðslu, yfirgangi, ofbeldi og sjálfsdýrkun. Þessir menn eru að reyna að þagga niður í listafólki, víðsvegar um heiminn. Banna okkur. Engin mildi, enginn hlustun, enginn skilningur.

“Þú ert ekki til. ÉG er til.”

Á svona tímum erum við hættuleg. Listir eru ógn. Leikhúsið er vígvöllur. Því við opnum hugann. Við sjáum inn og sendum út. Við sjáum litla hrædda drenginn. Við finnum hann í myrkrinu. Við ristum hann upp og rannsökum. Skoðum ljósið hans sem var slökkt einhvers staðar á leiðinni. Finnum skugga hans. Við reynum að skilja hann. Við finnum til með honum. Ekki vera hræddur. Ekki sprengja upp heiminn. Við sjáum þig.

Á svona tímum erum við mikilvæg. Á tímum þegar heimurinn er að sundrast. Á tímum sem verið er að sprengja, níðast á, eyðileggja og útrýma. Á tímum þar sem sjónarhorn okkar þrengist stöðugt með vali tækninnar á veru okkar og vitund. Þegar við erum einangruð með heiminn í lófanum en ekki lengur frelsi til þess að velja hvað við sjáum þar og hvar sannleikann er að finna.

Listafólk á að taka frumkvæði. Eiga samtal við samtímann. Við eltum ekki breytingar. Við erum breytingin. Við erum byltingin. Þess vegna munum við ekki þegja. Við höfum alltaf verið hérna. Og við erum ekki að fara neitt.

Það er í leikhúsinu sem við finnum úr hverju við erum gerð. Hvað sameinar okkur. Finnum til með hvert öðru. Hlustum. Sýnum inn. Styrkurinn liggur í berskjölduninni. Allur heimsins styrkur. Mildin er hugrökk. Við leitum sannleikans. Í leikhúsinu finnum við að við erum til.

Ég er til af því að þú ert til.

Í leikhúsinu finnum við sársaukanum farveg, við lærum að skilja það sem við þekkjum ekki, fáum sjónarhorn á líf þeirra sem við hræðumst, þekkjum ekki, óttumst og dæmum. Við uppgötvum, miðlum, lærum, leitum, finnum, sjáum, skiljum. Við bognum, brotnum, rísum upp og endurfæðumst.

Augnablikin í leikhúsinu. Orðin í leikhúsinu. Eyjólfur blindi í Sölku Völku huggar brotna og sorgmædda Sölku á ögurstundu í lífi hennar, þegar hann veit að mamma hennar er dáin og ekkert verður samt á ný:

“Ég veit ekki hvort þú ert að hrína en ef svo er þá ætla ég bara að segja við þig að í þessu plássi er þýðingarlaust að hrína. Því það getur enginn huggað mann nema maður sjálfur. En nú er liðið á nótt. Og það er ekkert eins gott og að sofna. Bæði fyrir þá sem blindir eru og eins fyrir þá sem sjónina hafa. Og svo lítum við hvert eftir öðru eftir því sem við best getum, ef við skyldum vakna á morgun.”— Halldór Laxness

Öll sofnum við, öll vöknum við, öll elskum við, öll syrgjum við. Í leikhúsinu lærum við að tengjast, að trúa, að elska, að fyrirgefa. Við sýnum ljósið, brotið, myrkrið, vonina, vakninguna. Við sýnum inn. Við hlustum. Við skiljum. Við erum hér. Við erum ekki að fara neitt.

Þú ert ekki einn. Þú ert ekki ein. Þú ert ekki eitt.

List leikhússins gengur út á þetta og þetta eitt, að fara þangað. Í þetta hættulega ferðalag. Ertu tilbúin í að ferðast með okkur á þessa ókunnu staði? Við skulum reyna að ögra þér, koma þér á óvart, skemmta þér en umfram allt opna þig. Rista þig á hol, kveikja í þér og bræða þig. Bræða okkur saman. Ertu tilbúin?

Tjaldið er dregið frá. Myrkur í salnum. Hjartað tekur kipp. Er þér óhætt? Inn á vígvöll sálarinnar. Verður þetta allt í lagi? Munt þú lifa þetta af? Ljósið læðist inn. Hjartað opnast. Og allt er breytt.

Ég er til og þú ert til. Við erum til.

Um höfundinn: Unnur Ösp Stefánsdóttir

Unnur Ösp Stefánsdóttir er leikkona, leikstjóri og höfundur sem hefur komið víða við á ferlinum. Hún skrifaði verðlaunaleikverkin Vertu úlfur og Saknaðarilmur. Hún skrifaði og leikur nú í einleiknum Salka-ástin og dauðinn í samstarfi Landnámsseturs og Þjóðleikhússins sem byggir á Sölku Völku Halldórs Laxness.

Hún hefur hlotið fjölda leiklistarverðlauna, Grímuna fyrir leik í Elsku barni, Dúkkuheimili og Saknaðarilmi og fyrir leikstjórn og handrit í Vertu úlfur og Saknaðarilmi, Edduverðlaun fyrir sjónvarpsseríuna Fanga. Unnur hefur hlotið Stefaníustjakann, Menningarverðlaun DV og Fálkaorðuna og verið valin bæjarlistamaður Garðabæjar. Hún er nú fastráðin við Þjóðleikhúsið.

(Ljósmynd: Saga Sig)

Alþjóðlegt ávarp: Willem Dafoe

Ég er leikari og þótt ég sé einkum kunnur fyrir hlutverk mín í kvikmyndum á ég djúpar rætur í leikhúsinu. Ég var leikari í Wooster-leikhópnum í New York á árunum 1977 til 2003. Ég skapaði og lék í ýmsum frumuppfærslum leikhópsins í The Performing Garage-leikhúsinu og fór með þeim í leikferðir um allan heim. Ég starfaði einnig með Richard Foreman, Robert Wilson og Romeo Castellucci. Um þessar stundir er ég listrænn stjórnandi leiklistarhluta Feneyjatvíæringsins.

Þetta verkefni, atburðir í heiminum og ástríða mín að snúa aftur til starfa í leikhúsinu, hefur mótað djúpa sannfæringu mína um mikilvægi leiklistarinnar og hinn einstaka, jákvæða kraft hennar.

Á upphafsárum mínum með Wooster-leikhópnum gerðist það oft að aðsókn á sumar sýningar okkar var afar dræm. Við höfðum fyrir reglu að þegar þátttakendur í sýningunni voru fleiri en áhorfendur mátti aflýsa henni. En við gerðum það samt aldrei. Mörg innan leikhópsins voru ekki leiklistarmenntuð heldur komu úr ýmsum áttum með ýmiss konar menntun og reynslu í farteskinu en með það sameiginlega markmið að skapa leiklist. „The show must go on" var sannarlega ekki mottó leikhópsins en okkur fannst við skuldbundin áhorfendum okkar.

Við æfðum gjarnan á daginn og sýndum árangurinn á kvöldin sem verk í vinnslu. Sumar sviðsetningar okkar voru mörg ár í vinnslu og við fjármögnuðum starfið með leikferðum eldri sýninga. Það fór stundum í taugarnar á mér þessi áralanga vinna við sköpun einnar sýningar. Æfingarnar gátu verið býsna þreytandi en engu að síður voru kvöldin þegar við sýndum verk í vinnslu alltaf spennandi, jafnvel þótt fámennur áhorfendahópurinn væri úthrópandi neikvæður í dómum sínum um það sem við vorum að gera. Þannig varð mér ljóst, sama hve fáir eru viðstaddir, að það eru áhorfendur sem gefa leiklistinni merkingu og líf.

Á skilti í spilavítinu stendur: „You must be present to win," þú verður að vera viðstaddur til að vinna. Augljósasti styrkur leikhússins er hin einstaka sameiginlega upplifun sviðsetts sköpunarverks, – ávallt í rauntíma. En svo er sýning auðvitað aldrei nákvæmlega eins. Aldrei hefur leiklistin verið jafn mikilvæg og lífsnauðsynleg, félagslega og stjórnmálalega, eins og nú, og jafn afgerandi fyrir skilning okkar á sjálfum okkur og veröldinni.

„Fíllinn í herberginu" er ný tækni og samfélagsmiðlar sem segjast vera nauðsynleg til mannlegra samskipta og félagsskapar en virðast þvert á móti fremur sundra fólki og einangra það. Þrátt fyrir að ég sé ekki á samfélagsmiðlum nota ég tölvuna mína daglega og hef meira að segja gúgglað sjálfan mig og spurt gervigreindina ráða. Maður væri blindur að taka ekki eftir að mannleg samskipti eru í hættu að verða skipt út fyrir félagsskap við tæki. Sumar tæknilausnir eru sannarlega gagnlegar, en að vita ekki hver er hinum megin á rásinni er umfangsmikið vandamál sem stuðlar að kreppu sannleika og veruleika. Þótt internetið geti vakið upp spurningar fangar það afar sjaldan þá töfrandi undrun sem leiklistin getur vakið. Undur sem byggir á þátttöku og athygli og ósjálfráðu endurkasti gjörða og viðbragða við þeim.

Sem leikari og leikhúsmaður er ég enn staðfastur í trú minni á kraft leiklistarinnar. Í veröld sem virðist einkennast æ meir af sundrungu, ofbeldi og drottnunargirni er hlutverk okkar sem störfum við leiklistir að koma í veg fyrir að leikhús verði eingöngu eins konar viðskiptafyrirbæri sem hefur að markmiði að skemmta og gutlast í tómri afþreyingu eða visna í stofnanalegri varðveislu hefða. Miklu fremur er það verkefni okkar að magna styrk leikhússins, hæfileika þess til að sameina fólk, hópa og menningu, og umfram allt að ögra og mótmæla gangi atburðanna. Gott leikhús storkar hugsun okkar og hvetur okkur og styrkir til betra lífs.

Við erum félagsverur og líffræðilega gerð til að takast á við umheiminn. Skilningarvit okkar eru eins konar dyr að samskiptum og í þessum samskiptum og félagsskap við aðra, skiljum við betur hver við erum. Með því að segja sögur, með fagurfræði, tungumál, hreyfingu og sviðsmynd að vopni getur leikhúsið sem allsherjar listform sýnt okkur það sem var, það sem er og það sem veröld okkar gæti orðið.

Um höfundinn: Willem Dafoe

Willem Dafoe (f. 1955) er listrænn stjórnandi leiklistarhluta Feneyjatvíæringsins (La Biennale di Venezia). Hann var meðal stofnenda Wooster Group-leikhópsins sem starfaði í The Performing Garage í New York árin 1977 til 2004 og þróaði þar afar framsækið leikhús. Hann starfaði einnig með Bob Wilson, Marina Abramovic, Richard Foreman og Romeo Castellucci.

Í byrjun níunda áratugarins hóf hann einnig að leika í kvikmyndum og hefur síðan hlotið alþjóðlega viðurkenningu fyrir fjölhæfni sína. Hann hefur verið tilnefndur til fjögurra Óskarsverðlauna og hlaut Coppa Volpi-verðlaunin fyrir besta leik á kvikmyndahátíðinni í Feneyjum árið 2018.

Þýðing: Hafliði Arngrímsson.

‍

Hvernig má fagna deginum?

Sviðslistasambandið hvetur alla í sviðslistageiranum og aðra velunnara til að deila ávörpunum á sínum miðlum. Hér má einnig nálgast bækling frá ITI (International Theatre Institute) um hvernig megi fagna deginum: https://www.world-theatre-day.org/pdfs/How_to_celebrate_World_Theatre_Day.pdf